Kum İlmi Nasıl Ortaya Çıktı? Kısa Tarihi

Kapak / Okuma / Kum İlmi Nasıl Ortaya Çıktı

Kaynaklara göre kum ilmi, Araplar arasında kum üzerine çizgi çizilerek yapılan yaygın bir uygulamaydı. Zamanla başka kültürlere geçti, çizgiler on altı şekle dönüştü ve burçlarla ilişkilendirildi. On ikinci yüzyılda Arapçadan Latince’ye yapılan çevirilerle Avrupa’ya ulaştı. Osmanlı’da bu konuda kitap yazımı yirminci yüzyıl başına kadar sürdü.

Kısa zaman çizelgesi

Tarihler kaynaklarda yazıldığı gibidir. Kaynaklar kum ilminin ilk olarak nerede ve tam ne zaman ortaya çıktığını söylemez.

Kum üzerine çizgiler

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Câhiliye döneminde remil şöyle uygulanırdı: Remilci, ücretini peşin alır, yanına bir çocuk alıp kumlu bir yere giderdi. Kum üzerine hızlı hızlı çizgiler çizer, sonra bunları ikişer ikişer silerdi. Çocuk bu sırada tekerleme gibi bazı cümleler tekrarlardı. Geriye çift çizgi kalması iyiye, tek çizgi kalması kötüye yorulurdu.

Remilciler bu uygulamanın kökünü Âdem, İdrîs, Lokman, Yeremya, İşaya ve Daniel peygamberlere dayandırır. Taşköprizâde, Kâtib Çelebi ve İbn Haldûn bunu doğru bulmamış, anılan hadisin remile delil olamayacağını belirtmiştir.

Çizgilerden on altı şekle

TDV’ye göre remil zamanla başka kültürlere de geçti. Bu geçiş sırasında çizgiler, Batlamyus astronomisindeki on iki burç ve dört veted (dünyayı ayakta tutan dört kazık) örnek alınarak on altı hâneli şekillere dönüştürüldü. İbn Haldûn’un aktardığına göre yıldız ilmi doğal varlıkların durumuna, remil ise yapay çizgilere ve tesadüfe dayanır. İbn Haldûn’a göre astroloji hesapları zor gelen bazı müneccimler, yıldızları gözlemek yerine bu çizgi ve şekilleri benimsemiştir.

Bir meslek ve bir kitap türü

İş böyle basitleşince bazı kişiler remili geçim aracı yaptı, bazıları da kurallarını anlatan eserler yazdı. Remil tarihinin bilinen iki ustası on üçüncü yüzyılda yaşamıştır. Biri Kuzey Afrikalı Berberî Ebû Abdullah Muhammed b. Osman ez-Zenâtî, öteki Suriyeli ya da Mısırlı Abdullah b. Mahfûf’tur. İbn Haldûn, Mısır’da bu iş için çok sayıda dükkân açıldığını yazar.

Avrupa’ya yolculuk

TDV’ye göre “geomancy” sözcüğünün kaynağı olan Latince geomantia, on ikinci yüzyılda Arapçadan Latince’ye yapılan çevirilerde “ilmü’r-reml” karşılığı olarak İspanya’da kullanıldı. Aragon’da İspanyol çevirmen Santallalı Hugh, remile dair bir Arapça risalenin Latince özetini hazırlayarak ilk adımı attı. Cremonalı Gerard da Toledo’da başka bir risaleyi Latince’ye çevirdi. Avrupa’da remil hakkındaki Arapça eserlere on ikinci ile on yedinci yüzyıllar arasında rastlanır. Johannes Hartlieb’in 1456 tarihli kitabı geomancy’yi yedi yasak sanat arasında sayar. On yedinci yüzyıldan sonra Avrupa’da ilgi azalmaya başladı.

Osmanlı’da remil

Osmanlı döneminde on altıncı yüzyıl divan şairlerinden Zâtî’nin önce Beyazıt Camii avlusunda, daha sonra İbrâhim Paşa Hamamı yakınında bir dükkânda remilcilik yaptığı bilinir. Başka şairler de remille uğraşmıştır. Nâbî ile Sünbülzâde Vehbî ise oğullarına remille uğraşmamalarını öğütlemiştir. Remil hakkında kitap yazma geleneği Türkçe yazılanlar dahil yirminci yüzyıl başına kadar sürmüştür. Matbu Remilnâmeler bu geleneğin basılı örnekleridir.

Tartışmalı bir ilim

Kum ilmi her dönemde tartışılmıştır. TDV’ye göre İslâm dini remili, gaybı bilmenin Allah’a ait olduğu gerekçesiyle yasaklamıştır. İbn Haldûn da remilin doğruluğunu gösteren bir veri bulunmadığını kaydeder. Biz bu geleneği geçmişin bir ilmi olarak, kitapların kendi anlatımıyla aktarıyoruz. Kitaplardaki satırlar yorum metnidir, gelecek hakkında bilgi vermez.

Sık sorulanlar

Kum ilmi ilk nerede ortaya çıktı?

Bu kaynaklarda kesin bir yer ya da tarih verilmez. TDV İslâm Ansiklopedisi remilin Araplar arasında yaygın olduğunu, zamanla başka kültürlere geçtiğini yazar.

Avrupa’ya hangi yoldan gitti?

On ikinci yüzyılda Arapçadan Latince’ye yapılan çevirilerle. Santallalı Hugh ve Cremonalı Gerard bu çevirileri yapanlar arasında anılır.

Osmanlı’da kum ilmi kitapları var mıydı?

Evet. Remil üzerine çok sayıda yazma eser vardır. Matbu Remilnâmeler de basılmıştır.

Kum İlmi aracı

Kendi şeklinizi görmek için Kum İlmi aracına bakın. Sekiz sıra nokta koyun, şeklinizi ve kitabın o şekle yazdığı satırı görün.

Kum İlmi aracını açın

Kaynaklar

1. İlyas Çelebi, “Remil”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007, s. 555-556. Bağlantı
2. “Geomancy”, Vikipedi (İngilizce). Bağlantı
3. Acâib İlimler kütüphanesindeki eski yazma ve taş baskı eserler.

Hazırlayan: Acâib İlimler · 9 Kasım 2026